🎮 ऑनलाईन गेम खेळताय – सावधान

🎮 ऑनलाईन गेम खेळताय – सावधान

– ॲड. संयोगिता सुर्यवंशी – माने

आजच्या डिजिटल युगात मोबाईल, इंटरनेट आणि अ‍ॅप्सच्या माध्यमातून ऑनलाईन गेमिंगचा प्रसार प्रचंड वेगाने होत आहे. आजच्या मोबाईल आणि इंटरनेटच्या जगात ऑनलाईन गेमिंग हे केवळ मनोरंजन न राहता सायबर गुन्हेगारांसाठी सुवर्णसंधी ठरत आहे. फ्री रिवॉर्ड्स, बोनस कॉइन्स, “गेम खेळा आणि पैसे कमवा” अशा प्रलोभनांमुळे अनेक युवक, अगदी शालेय विद्यार्थीही फसवणुकीचे बळी ठरत आहेत. लाखो युवक-युवती, तसेच लहान मुलांपासून मोठ्यांपर्यंत प्रत्येक वयोगटातील लोक विविध प्रकारचे गेम्स खेळत आहेत

👉🏻 गेमिंग प्लॅटफॉर्म सायबर हल्ल्याचे आकर्षण का ठरते?

🔹मोठा वापरकर्ता वर्ग : लाखो-कोट्यवधी लोक सतत सक्रिय असल्यामुळे गुन्हेगारांना बळी सापडणे सोपे जाते.
🔹पैशांचा सतत होणारा प्रवाह : वॉलेट्स, UPI, नेटबँकिंग, क्रिप्टोकरन्सी, इन-ॲप खरेदी यामध्ये मोठ्या प्रमाणावर आर्थिक व्यवहार होतात.
🔹अनामिक ओळख : खेळाडू बहुतेक वेळा बनावट नावांनी, प्रोफाइल्सनी खेळतात. त्यामुळे फसवणूक करणाऱ्यांची खरी ओळख शोधणे अवघड जाते.
🔹आंतरराष्ट्रीय अ‍ॅप्स : भारताबाहेर चालवली जाणारी अनेक संशयास्पद अ‍ॅप्स येथे सहज उपलब्ध होतात, ज्यावर स्थानिक कायदे लागू करणे कठीण होते.

👉🏻 ऑनलाईन गेमिंगमधील प्रमुख फसवणुकीचे प्रकार –

1. फिशिंग व बनावट लिंक – ‘फ्री कॉइन्स मिळवा’, ‘बोनस अनलॉक करा’ असे आमिष दाखवून लिंकवर क्लिक करायला लावतात व बँक/UPI तपशील चोरतात.
2. गेमिंग अकाउंट हॅकिंग – पासवर्ड चोरून अकाउंट ताब्यात घेणे आणि त्यातील पैसे/गिफ्ट्स विकणे.
3. बनावट कमाईचे गेम्स – “गेम खेळा आणि हजारो रुपये कमवा” अशा अ‍ॅप्सद्वारे युवकांची फसवणूक.
4. बेकायदेशीर बेटिंग आणि जुगार – क्रिकेट बेटिंग, कॅसिनो गेम्स यांच्या नावाखाली गुन्हेगार पैसे उकळतात.
5. मनी लॉन्डरिंग – गेमिंग करन्सी आणि वर्च्युअल गिफ्ट्सच्या माध्यमातून काळ्या पैशांची धुलाई केली जाते.
6. रॅन्समवेअर हल्ले – गेमिंग कंपन्यांवर किंवा गेमिंग समुदायांवर हल्ला करून त्यांचे डेटा बंधक ठेवून पैसे उकळणे.

यातून स्वतःला वाचवण्यासाठी नागरिकांना आपल्या कायदेशीर हक्कांची व प्रक्रियेची जाणीव असणे आवश्यक आहे.

१) बँक खाते गोठवण्याचा कायदेशीर अधिकार
🔹 CrPC कलम 102 (आता BNSS कलम 106 मध्ये समाविष्ट)
पोलिस अधिकारी “property” (मालमत्ता) म्हणून बँक खाते गोठवू शकतात, जर ते गुन्ह्याशी संबंधित असल्याचा संशय असेल तर. मात्र, हा आदेश लिखित स्वरूपात असावा व तो न्यायालयीन दंडाधिकार्यांना त्वरित कळवणे बंधनकारक आहे. जर न्यायालयीन मंजुरी नसेल, तर खाते गोठवणे बेकायदेशीर ठरू शकते.
२)🔹 IT Act, 2000
कलम 66C – ओळख चोरी (Identity theft)
कलम 66D – संगणक किंवा इलेक्ट्रॉनिक साधनाद्वारे फसवणूक
कलम 43/66 – डेटा चोरी व गैरवापर
→ हे कलमे ऑनलाईन गेमिंगशी संबंधित फसवणुकींवर लागू होतात.
३)🔹 PMLA, 2002 (Money Laundering कायदा)
संशयास्पद गेमिंग अ‍ॅप्सद्वारे काळ्या पैशांची धुलाई होत असल्यास, ED (Enforcement Directorate) कारवाई करू शकते.

⚖️ न्यायालयीन भूमिका
गुजरात उच्च न्यायालय (२०२३):
फक्त वादग्रस्त रक्कम गोठवा; संपूर्ण खाते गोठवणे नागरिकांच्या मूलभूत अधिकारांचे उल्लंघन आहे.
राजस्थान पोलिस मार्गदर्शक सूचना (२०२४):
सायबर फसवणुकीत खाते गोठवायचे असल्यास, फक्त संशयित रक्कम थांबवावी. संपूर्ण खाते गोठवण्यास जिल्हा पोलीस अधीक्षकाची परवानगी आवश्यक.
⚖️ सुप्रीम कोर्ट निरीक्षणे:
आजीविकेवर परिणाम होईल अशा प्रकारे खाती गोठवणे हे अनुचित आहे.
नागरिकांना न्यायालयीन पुनरावलोकनाचा (Judicial Review) अधिकार आहे.
नागरिकांचे हक्क
माहिती मिळवण्याचा हक्क : खाते का गोठवले, कोणत्या कलमानुसार आदेश दिला याची माहिती घेण्याचा नागरिकांना अधिकार आहे.

☑️ न्यायालयीन उपाय :
BNSS कलम 108 (पूर्वी CrPC 451/457) अंतर्गत दंडाधिकार्यांना अर्ज करून खाते डी-फ्रीज करण्याची मागणी करता येते.

Writ Petition (High Court) – जर खाते बेकायदेशीरपणे गोठवले असेल तर.
आंशिक गोठवणूक : कोर्ट वारंवार सांगत आहेत की संपूर्ण खाते नाही, तर फक्त वादग्रस्त रक्कमच
थांबवावी.

RTI / माहिती अधिकार: पोलिस/बँकांकडे माहिती मागवून आपले प्रकरण कमकुवत असल्याचे सिद्ध करता येते.

🔺 सामान्य नागरिकांसाठी खबरदारी
✔️ गेम्स फक्त अधिकृत Play Store/App Store मधूनच डाउनलोड करा.
✔️ ‘फ्री कॉइन्स/बोनस’ लिंकवर क्लिक करू नका.
✔️ दुहेरी सुरक्षा (2FA) वापरा.
✔️ पासवर्ड नियमित बदला व जटिल ठेवा.
✔️ बँक खात्याचे व UPI चे नोटिफिकेशन्स नेहमी तपासा.
✔️ मुलांच्या गेमिंग वापरावर पालकांनी सतत लक्ष ठेवावे.

ऑनलाईन गेमिंग हा मनोरंजनाचा आधुनिक प्रकार असला तरी, तोच आज सायबर गुन्हेगारांसाठी सुवर्णसंधी ठरत आहे.
वापरकर्त्यांनी सावध राहून, सायबर हायजीन पाळून आणि संशयास्पद घटना त्वरित पोलिसांकडे नोंदवून दिल्यासच या फसवणुकीला आळा बसू शकतो.
👉 म्हणूनच म्हणावं लागेल :
“Play Safe – Stay Safe!” 🎮🔐