गिधाडे : निसर्गाचे स्वच्छतादूत!
गिधाडांचे संवर्धन म्हणजे जैवविविधता आणि पर्यावरणीय संतुलनाचे संरक्षण सर्पमित्र गणेश शिंगारे
अमळनेर : विक्की जाधव.
आकाशात घिरट्या घालताना दिसणाऱ्या गिधाडांकडे अनेकदा उपेक्षेच्या नजरेने पाहिले जाते; मात्र प्रत्यक्षात गिधाडे ही निसर्गाची अत्यंत महत्त्वाची ‘स्वच्छता यंत्रणा’ आहेत. मृत जनावरांचे अवशेष वेगाने खाऊन ते परिसर स्वच्छ ठेवतात आणि मृतदेहांमधून रोगकारक घटकांचा संभाव्य प्रसार कमी करण्यास हातभार लावतात. त्यांच्या पचनसंस्थेतील अत्यंत आम्लीय पाचक रसामुळे कुजलेल्या मांसातील अनेक रोगकारक जीवाणूंना तोंड देण्याची त्यांची क्षमता असते. त्यामुळे गिधाडे ही केवळ मृतभक्षक पक्षी नसून अन्नसाखळी, जैविक पुनर्चक्रण आणि पर्यावरणीय संतुलनातील महत्त्वाची कडी आहेत. मात्र १९९०च्या दशकात भारतात गिधाडांची संख्या चिंताजनक वेगाने घटली. पशुधनासाठी वापरल्या जाणाऱ्या डायक्लोफेनॅक या औषधाचे अवशेष असलेले मृत जनावर खाल्ल्यामुळे गिधाडांच्या मूत्रपिंडांवर गंभीर परिणाम होऊन मोठ्या प्रमाणावर त्यांचा मृत्यू झाल्याचे वैज्ञानिक अभ्यासातून स्पष्ट झाले. त्यानंतर पशुवैद्यकीय वापरातील डायक्लोफेनॅकवर बंदी घालण्यात आली; तरीही गिधाडांचे संवर्धन ही सातत्याने राबविण्याची गरज असलेली प्रक्रिया आहे. पांढऱ्या पाठीचे, लांब चोचीचे, बारीक चोचीचे, लाल डोक्याचे गिधाड, इजिप्शियन गिधाड, हिमालयीन गिधाड यांसह विविध प्रजातींचे अस्तित्व आज संवर्धनाच्या दृष्टीने महत्त्वाचे ठरले आहे.
५ सप्टेंबरच्या गिधाड जागरूकता दिनानिमित्त गिधाडांविषयी असलेले गैरसमज आणि अंधश्रद्धा दूर करून त्यांच्या पर्यावरणीय महत्त्वाबाबत जनजागृती करण्याची गरज असल्याचे सर्पमित्र गणेश शिंगारे यांनी सांगितले.
गिधाड दिसणे म्हणजे अशुभ, हा समज पूर्णपणे अवैज्ञानिक असून उलट मृत जनावरांचे अवशेष नष्ट करून पर्यावरण स्वच्छ ठेवण्याचे महत्त्वपूर्ण काम ही पक्षीप्रजाती करते. गिधाडांची संख्या कमी झाल्यास मृत जनावरांचे अवशेष मोठ्या प्रमाणात साचण्याबरोबरच भटकी कुत्री, उंदीर यांसारख्या इतर मृतभक्षक प्राण्यांची संख्या व त्यांचा मृतदेहांशी संपर्क वाढू शकतो, त्यामुळे सार्वजनिक आरोग्याच्या दृष्टीनेही त्याचे परिणाम होऊ शकतात. अधिवासाचा ऱ्हास, मानवी हस्तक्षेप, अन्नाची घटती उपलब्धता आणि विषारी औषधांचे अवशेष यांसारखी आव्हाने गिधाडांसमोर आहेत. त्यामुळे गिधाडांची घरटी व प्रजननस्थळे सुरक्षित ठेवणे, त्यांना त्रास न देणे, मृत जनावरांवर विषारी पदार्थ न वापरणे, पशुधनासाठी औषधांचा वापर पशुवैद्यकीय सल्ल्याने करणे तसेच गिधाडांचा संशयास्पद मृत्यू आढळल्यास वन विभागाला माहिती देणे आवश्यक आहे. “गिधाडे कुरूप नसून निसर्गाचे रक्षक आहेत. एखादा पक्षी आपल्याला किती सुंदर दिसतो यापेक्षा तो पर्यावरणासाठी किती महत्त्वाचे काम करतो हे समजून घेणे गरजेचे आहे. गिधाड वाचले तर निसर्गाची स्वच्छता व्यवस्था, जैवविविधता आणि पर्यावरणीय संतुलन अधिक सक्षम राहण्यास मदत होईल,” असे गणेश शिंगारे यांनी सांगितले.
