खिशातील रोख पैसा आता मोबाईलमध्ये! RBI चा ‘डिजिटल रुपी (e₹)’ व्यवहारांमध्ये नवे पर्व; UPI पेक्षा कसा वेगळा?
मुंबई/प्रतिनिधी – वर्षा चव्हाण
भारतातील डिजिटल अर्थव्यवस्थेला आणखी बळकटी देण्यासाठी भारतीय रिझर्व्ह बँकेने (RBI) सुरू केलेला डिजिटल रुपी (e₹) आता सर्वसामान्य नागरिकांपर्यंत पोहोचत आहे. डिजिटल रुपी हा देशाचा अधिकृत डिजिटल चलन (Central Bank Digital Currency – CBDC) असून, तो रोख पैशांप्रमाणेच कायदेशीर चलन आहे. मात्र, तो नोटा किंवा नाण्यांच्या स्वरूपात नसून मोबाईलमधील डिजिटल वॉलेटमध्ये उपलब्ध असतो.
RBI च्या म्हणण्यानुसार, “डिजिटल रुपी म्हणजे रोख पैसे, पण डिजिटल स्वरूपात.” त्यामुळे भविष्यात दैनंदिन व्यवहार अधिक वेगवान, सुरक्षित आणि सुलभ होण्याची अपेक्षा व्यक्त केली जात आहे.
⚫डिजिटल रुपी म्हणजे नेमके काय?
डिजिटल रुपी हा भारतीय रिझर्व्ह बँकेने जारी केलेला अधिकृत डिजिटल पैसा आहे. ज्या प्रकारे आपल्या खिशात ₹100 ची नोट असते, त्याचप्रमाणे डिजिटल रुपी हा मोबाईलमधील अधिकृत डिजिटल वॉलेटमध्ये ठेवला जातो. त्यामुळे प्रत्यक्ष नोटा जवळ बाळगण्याची गरज राहत नाही.
डिजिटल रुपी हा कोणताही क्रिप्टोकरन्सी प्रकार नसून तो पूर्णपणे RBI च्या नियंत्रणाखाली असलेला कायदेशीर चलन प्रकार आहे. त्यामुळे त्यामागे भारताच्या केंद्रीय बँकेची विश्वासार्हता आणि हमी असते.
🟡UPI आणि डिजिटल रुपीमध्ये नेमका फरक काय?
डिजिटल व्यवहार म्हटले की अनेकजण UPI आणि डिजिटल रुपी यांना एकच समजतात. मात्र, दोन्हीमध्ये महत्त्वाचा फरक आहे.
UPI ही बँक खात्यातील पैसे एका खात्यातून दुसऱ्या खात्यात पाठवण्याची पेमेंट प्रणाली आहे.
डिजिटल रुपी (e₹) हे स्वतः चलन आहे. म्हणजेच, जसे रोख पैसे आपल्या पाकिटात असतात, तसे डिजिटल रुपी मोबाईलमधील e₹ वॉलेटमध्ये असतात.
🔷डिजिटल रुपीची प्रमुख वैशिष्ट्ये
1. RBI कडून जारी केलेले अधिकृत डिजिटल चलन.
2. रोख पैशांइतकेच वैध आणि सुरक्षित.
3. अनेक व्यापाऱ्यांच्या UPI QR कोडवरूनही पेमेंट करता येते.
4. सुट्ट्या पैशांचा प्रश्न राहत नाही.
5. जलद, सुरक्षित आणि सोपे व्यवहार.
6. डिजिटल अर्थव्यवस्थेला चालना देणारे आधुनिक पेमेंट माध्यम.
🔶कोण वापरू शकतो?
सध्या अनेक बँकांनी डिजिटल रुपी सेवा सुरू केली असून, संबंधित बँकेच्या e₹ Wallet द्वारे ग्राहक डिजिटल रुपी वापरू शकतात. हळूहळू ही सुविधा अधिक बँका आणि ग्राहकांसाठी उपलब्ध केली जात आहे.
🔴क्रिप्टोकरन्सीपेक्षा कसा वेगळा?
डिजिटल रुपीची तुलना अनेकदा बिटकॉइनसारख्या क्रिप्टोकरन्सीशी केली जाते. मात्र, दोन्हीमध्ये मूलभूत फरक आहे. क्रिप्टोकरन्सी कोणत्याही केंद्रीय बँकेद्वारे जारी केली जात नाही, तर डिजिटल रुपी हा RBI कडून जारी केलेला अधिकृत आणि कायदेशीर चलन आहे.
🟢डिजिटल व्यवहारांचे नवे पर्व
रोख पैशांचा वापर कमी करून अधिक सुरक्षित, पारदर्शक आणि वेगवान व्यवहारांना प्रोत्साहन देण्यासाठी RBI ने डिजिटल रुपीची संकल्पना आणली आहे. मोबाईलमध्येच अधिकृत डिजिटल पैसा ठेवून व्यवहार करण्याची सुविधा उपलब्ध झाल्याने भविष्यात डिजिटल रुपीचा वापर मोठ्या प्रमाणात वाढण्याची शक्यता आहे.
🟤RBI चा संदेश स्पष्ट आहे – “डिजिटल रुपी (e₹): रोख पैसे, पण डिजिटल.” देशातील डिजिटल पेमेंट व्यवस्थेत हे एक महत्त्वाचे पाऊल मानले जात असून, भविष्यातील व्यवहारांची दिशा बदलणारे माध्यम म्हणून त्याकडे पाहिले जात आहे.
