बिरसा मुंडा यांच्या उलगुलान चळवळीचा ऐतिहासिक वारसा
दोंडाईचा प्रतिनिधी :
भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या इतिहासात आदिवासी समाजाच्या हक्कांसाठी, स्वाभिमानासाठी आणि सांस्कृतिक अस्मितेच्या संरक्षणासाठी संघर्ष करणारे महान क्रांतिकारक भगवान बिरसा मुंडा यांची जयंती १५ नोव्हेंबर रोजी देशभरात ‘जनजातीय गौरव दिन’ म्हणून साजरी केली जाते. अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीतून पुढे येत त्यांनी ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध उलगुलान अर्थात महान उठावाचे नेतृत्व केले. अवघ्या २४ वर्षांच्या आयुष्यात त्यांनी केलेले सामाजिक, धार्मिक आणि राजकीय कार्य भारतीय इतिहासात अजरामर झाले आहे.
भगवान बिरसा मुंडा यांचा जन्म १५ नोव्हेंबर १८७५ रोजी तत्कालीन छोटानागपूर परिसरातील उलिहातू या गावात झाला. हे गाव सध्याच्या झारखंड राज्यातील खूंटी जिल्ह्यात आहे. त्यांच्या वडिलांचे नाव सुगना मुंडा आणि आईचे नाव करमी हातू होते. अत्यंत साध्या कुटुंबात जन्मलेल्या बिरसा यांचे बालपण निसर्गाच्या सान्निध्यात गेले. जंगल, डोंगर, नद्या आणि वनसंपत्तीशी त्यांचे लहानपणापासूनच जवळचे नाते होते. आदिवासी समाजाचे जीवन शेती आणि जंगलावर अवलंबून असल्याने त्यांच्या पारंपरिक जीवनपद्धतीचे महत्त्व त्यांना चांगलेच ज्ञात होते.
बिरसा मुंडा यांना शिक्षणाची आवड होती. त्यांनी सुरुवातीचे शिक्षण स्थानिक पातळीवर घेतले. पुढे चाईबासा परिसरात शिक्षण घेत असताना त्यांच्यावर विविध सामाजिक आणि धार्मिक विचारांचा प्रभाव पडला. शिक्षणामुळे समाजातील विषमता, अंधश्रद्धा, व्यसनाधीनता आणि अन्यायकारक व्यवस्थेची त्यांना जाणीव झाली. आदिवासी समाजाने शिक्षित, संघटित आणि स्वाभिमानी बनले पाहिजे, अशी त्यांची भूमिका होती.
त्या काळात छोटानागपूर परिसरातील आदिवासी समाजाला ब्रिटिश सरकारच्या अन्यायकारक जमीन व वनविषयक धोरणांचा सामना करावा लागत होता. जमीनदार आणि सावकारांकडून आदिवासींचे आर्थिक शोषण होत होते. पिढ्यान्‌पिढ्या कसत असलेल्या जमिनी त्यांच्या हातातून जात होत्या. वेठबिगारी, सक्तीची मजुरी आणि जंगलातील पारंपरिक अधिकारांवरील निर्बंध यांमुळे आदिवासी समाजाचे जीवन अस्थिर झाले होते. या अन्यायाविरुद्ध बिरसा मुंडा यांनी जनजागृती सुरू केली.
बिरसा मुंडा हे केवळ स्वातंत्र्यसैनिक नव्हते, तर एक प्रभावी समाजसुधारकही होते. त्यांनी आदिवासी समाजातील अंधश्रद्धा, अनिष्ट प्रथा आणि व्यसनाधीनतेविरुद्ध आवाज उठवला. स्वच्छता, शिस्त, सदाचार, प्रामाणिकपणा आणि सामाजिक एकतेचे महत्त्व पटवून दिले. आपल्या पारंपरिक संस्कृतीचे, श्रद्धांचे आणि जीवनमूल्यांचे जतन करण्याचे आवाहन केले. त्यांच्या विचारांमधून ‘बिरसाईत’ ही धार्मिक आणि सामाजिक चळवळ विकसित झाली. त्यांच्या अनुयायांनी त्यांना ‘भगवान बिरसा’ तसेच ‘धरती आबा’ म्हणजेच धरतीचे पिता असे संबोधले.
ब्रिटिश सत्तेच्या अन्यायकारक धोरणांविरुद्ध त्यांनी संघटित संघर्ष सुरू केला. ऑगस्ट १८९५ मध्ये ब्रिटिश प्रशासनाने त्यांना अटक केली आणि दोन वर्षांच्या सश्रम कारावासाची शिक्षा सुनावली. १८९७ मध्ये तुरुंगातून सुटका झाल्यानंतर त्यांनी पुन्हा समाजजागृती आणि संघटनकार्याला सुरुवात केली. गावोगावी जाऊन आदिवासी समाजाला त्यांच्या हक्कांची जाणीव करून दिली.
त्यांच्या जीवनातील सर्वांत महत्त्वाचा ऐतिहासिक टप्पा म्हणजे १८९९ ते १९०० या काळात उभे राहिलेले ‘उलगुलान’ आंदोलन. उलगुलान म्हणजे महान उठाव किंवा मोठी उलथापालथ. या आंदोलनाचा मुख्य उद्देश आदिवासींच्या जमिनीचे, जंगलाचे, पारंपरिक अधिकारांचे आणि सामाजिक प्रतिष्ठेचे संरक्षण करणे हा होता. ‘अबुआ दिशुम, अबुआ राज’ अर्थात ‘आपला देश, आपले राज्य’ हा स्वशासनाचा विचार या चळवळीशी जोडला गेला. या विचारातून आदिवासी समाजाच्या स्वाभिमानाची आणि स्वतःच्या हक्कांबाबतच्या जागृतीची भावना अधिक बळकट झाली.
उलगुलान चळवळीच्या इतिहासात डोंबारी बुरू या ठिकाणाला विशेष महत्त्व आहे. जानेवारी १९०० मध्ये येथे बिरसा मुंडा यांच्या अनुयायांची मोठी सभा झाली होती. ९ जानेवारी १९०० रोजी ब्रिटिश सैन्याने या परिसरात जमलेल्या आंदोलकांवर गोळीबार केला. या घटनेत अनेक आदिवासी बांधवांना प्राण गमवावे लागले. त्यामुळे डोंबारी बुरू हे ठिकाण आदिवासी समाजाच्या संघर्षाचे, शौर्याचे आणि बलिदानाचे प्रतीक बनले.
बिरसा मुंडा यांचा वाढता प्रभाव लक्षात घेऊन ब्रिटिश प्रशासनाने त्यांना पकडण्यासाठी मोहीम सुरू केली. अखेर ३ मार्च १९०० रोजी चक्रधरपूर परिसरातील जामकोपाई जंगलात त्यांना अटक करण्यात आली. त्यांना रांची येथील तुरुंगात ठेवण्यात आले. ९ जून १९०० रोजी तुरुंगातच त्यांचे निधन झाले. त्यावेळी त्यांचे वय अवघे २४ वर्षे होते. अल्पायुष्यात त्यांनी केलेले कार्य मात्र संपूर्ण आदिवासी समाजासाठी प्रेरणादायी ठरले.
बिरसा मुंडा यांच्या आंदोलनामुळे ब्रिटिश प्रशासनाला आदिवासींच्या जमीनविषयक प्रश्नांकडे गांभीर्याने लक्ष द्यावे लागले. त्यांच्या संघर्षातून निर्माण झालेल्या जागृतीच्या पार्श्वभूमीवर आदिवासींच्या पारंपरिक जमीन हक्कांच्या संरक्षणाचा प्रश्न महत्त्वाचा ठरला. पुढे १९०८ मध्ये छोटानागपूर कास्तकारी कायदा संमत झाला. या कायद्याने पारंपरिक जमीनधारणेच्या पद्धतीला संरक्षण देण्याच्या दृष्टीने महत्त्वपूर्ण तरतुदी केल्या.
भगवान बिरसा मुंडा यांच्या कार्याचा गौरव करण्यासाठी भारत सरकारने १५ नोव्हेंबर २०२१ पासून त्यांची जयंती ‘जनजातीय गौरव दिन’ म्हणून साजरी करण्याचा निर्णय घेतला. विशेष म्हणजे १५ नोव्हेंबर २००० रोजीच झारखंड राज्याची स्थापना झाली होती. रांची येथे त्यांच्या स्मृतीप्रित्यर्थ आदिवासी स्वातंत्र्यसैनिक संग्रहालय उभारण्यात आले आहे. देशभरातील शाळा, महाविद्यालये आणि सामाजिक संस्थांमध्ये या दिनानिमित्त व्याख्याने, निबंध स्पर्धा, जनजागृती कार्यक्रम आणि विविध उपक्रमांचे आयोजन केले जाते.
महाराष्ट्रातील नंदुरबार, धुळे, नाशिक, पालघर आणि गडचिरोली यांसह अनेक जिल्ह्यांमध्ये आदिवासी समाजाचे मोठ्या प्रमाणावर वास्तव्य आहे. या समाजाच्या शैक्षणिक, सामाजिक आणि आर्थिक विकासासाठी बिरसा मुंडा यांचे विचार आजही मार्गदर्शक ठरतात. शिक्षणाला प्राधान्य देणे, सामाजिक एकता टिकवणे, पारंपरिक संस्कृतीचे जतन करणे, जंगल आणि पर्यावरणाचे संरक्षण करणे तसेच अन्यायाविरुद्ध जागरूक राहणे, हा त्यांच्या जीवनकार्याचा महत्त्वपूर्ण संदेश आहे.
भगवान बिरसा मुंडा यांचे जीवन म्हणजे संघर्ष, त्याग, धैर्य, सामाजिक बांधिलकी आणि स्वाभिमानाचा आदर्श आहे. त्यांनी आदिवासी समाजाला आपल्या हक्कांची जाणीव करून देत संघटित शक्तीचे महत्त्व पटवून दिले. आजच्या पिढीने त्यांच्या विचारांचा केवळ गौरव न करता ते प्रत्यक्ष जीवनात आचरणात आणणे गरजेचे आहे. आदिवासी समाजाला शिक्षण, समान संधी, सामाजिक प्रतिष्ठा आणि विकासाच्या मुख्य प्रवाहात सन्मानाने सहभागी होण्याची संधी उपलब्ध करून देणे, हीच धरती आबा भगवान बिरसा मुंडा यांना खरी आदरांजली ठरेल.
( महाराष्ट्रातील नंदुरबार, धुळे, नाशिक, पालघर, गडचिरोली आणि इतर जिल्ह्यांमध्ये आदिवासी समाजाचे मोठे वास्तव्य आहे. या समाजाच्या शैक्षणिक, सामाजिक आणि आर्थिक विकासासाठी बिरसा मुंडा यांचे विचार आजही प्रेरणादायी आहेत. – प्रा आप्पासाहेब कोळी )
