तमिळनाडूत मराठ्यांच्या इतिहासाचा नवा ठेवा उजेडात; मल्हारजी गाडेराव यांचे तीन फुटांहून अधिक उंचीचे शिल्प आणि शिलालेखाचा शोध

तमिळनाडूत मराठ्यांच्या इतिहासाचा नवा ठेवा उजेडात; मल्हारजी गाडेराव यांचे तीन फुटांहून अधिक उंचीचे शिल्प आणि शिलालेखाचा शोध

साताऱ्याच्या इतिहास अभ्यासकांचे महत्त्वपूर्ण संशोधन – तंजावरच्या मराठा इतिहासातील दुर्लक्षित पराक्रमाला उजाळा

सातारा, प्रतिनिधी – वर्षा चव्हाण

महाराष्ट्रापासून सुमारे एक हजार किलोमीटर दूर असलेल्या तमिळनाडूच्या भूमीत मराठ्यांच्या शौर्याचा, प्रशासकीय कार्याचा आणि धार्मिक योगदानाचा एक महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक ठेवा प्रकाशात आला आहे. तमिळनाडूतील मयिलादुतुराई (Mayiladuthurai) जिल्ह्यातील वैथीश्वरणकोइल (Vaitheeswarankoil) या ऐतिहासिक गावातील प्रसिद्ध वैथीश्वरण मंदिरात तंजावरच्या मराठा भोसले राजघराण्याचे सेनानी आणि प्रशासक मल्हारजी गाडेराव यांचे तीन फुटांहून अधिक उंचीचे दगडी शिल्प तसेच त्यांच्या कार्याची माहिती देणारे शिलालेख असल्याचे साताऱ्यातील इतिहास अभ्यासकांच्या संशोधनातून समोर आले आहे. या शोधामुळे दक्षिण भारतातील मराठ्यांचा राजकीय, लष्करी आणि धार्मिक वारसा पुन्हा एकदा अधोरेखित झाला आहे.

कुमार गुरव आणि अनिकेत वाघ या साताऱ्यातील इतिहास अभ्यासकांनी हे संशोधन केले आहे. या संशोधनासाठी विश्वजित गाडेराव यांचे मोलाचे मार्गदर्शन व सहकार्य लाभले. तसेच विशाल नाईकवाडी, प्रतीक सुतार आणि प्रणव मांगूरकर यांनीही सहकार्य केले. तंजावरच्या मराठा राजवटीतील एका पराक्रमी सेनानीच्या कार्याची माहिती मराठी वाचकांसमोर आणण्याच्या दृष्टीने हे संशोधन महत्त्वपूर्ण मानले जात आहे.

🔸मल्हारजी गाडेराव : तंजावरच्या मराठा राजवटीतील पराक्रमी सेनानी

अठराव्या शतकात तंजावरच्या मराठा भोसले राजवटीमध्ये अनेक मराठी सरदार, सेनानी आणि प्रशासकांनी महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली. यामध्ये मल्हारजी गाडेराव यांचे नाव विशेष उल्लेखनीय आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांचे सावत्र बंधू व्यंकोजीराजे भोसले यांनी दक्षिण भारतात तंजावर येथे मराठा सत्तेचा पाया मजबूत केला. पुढील काळात या राजवटीत अनेक मराठा घराण्यांनी लष्करी आणि प्रशासकीय जबाबदाऱ्या सांभाळल्या. गाडेराव घराण्याचाही या परंपरेत महत्त्वाचा सहभाग असल्याचे उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींवरून सांगितले जाते.

मल्हारजी गाडेराव हे तंजावरचे मराठा राजे प्रतापसिंह महाराज यांच्या कारकिर्दीत सेनानी आणि प्रशासक म्हणून कार्यरत होते. गाडेराव घराण्याचे तंजावरच्या भोसले राजघराण्याशी वैवाहिक संबंधही होते. प्रतापसिंह महाराजांनी आपली बहीण शामाबाई यांचा विवाह मल्हारजी गाडेराव यांच्याशी केल्याचा उल्लेख या घराण्याच्या ऐतिहासिक माहितीत आढळतो.

या नातेसंबंधांमुळे गाडेराव घराण्याला राजदरबारात महत्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले होते. लष्करी मोहिमा, प्रदेशाचे प्रशासन आणि धार्मिक स्थळांच्या देखभाल-दुरुस्तीच्या कामांमध्ये मल्हारजी गाडेराव यांनी जबाबदारी पार पाडल्याचे या संशोधनातून अधोरेखित होते.

🔵सिरकाझी प्रदेशाच्या प्रशासनाची जबाबदारी

तंजावरच्या मराठा राज्याच्या उत्तर-पूर्वेकडील किनारपट्टीच्या प्रदेशाचे संरक्षण आणि प्रशासन ही महत्त्वाची जबाबदारी मल्हारजी गाडेराव यांच्याकडे होती. सिरकाझी (Sirkazhi) परिसराच्या कारभारात त्यांचा सहभाग होता. या भागातील धार्मिक स्थळे, मंदिरांची बांधकामे आणि सार्वजनिक सुविधांच्या उभारणीशी संबंधित कामांचे नियोजन त्यांच्या देखरेखीखाली होत असल्याचे मंदिरातील शिलालेखांमधून स्पष्ट होत असल्याचे संशोधकांनी नमूद केले आहे.

वैथीश्वरणकोइल येथील मंदिर हे या ऐतिहासिक कार्याचा महत्त्वाचा साक्षीदार आहे. या मंदिराच्या परिसरात आढळणारे शिलालेख तंजावरच्या मराठा राजांनी धार्मिक स्थळांच्या उभारणीसाठी आणि नूतनीकरणासाठी केलेल्या योगदानाची माहिती देतात. या कामांमध्ये प्रतापसिंह महाराज, तुलजाजी महाराज आणि मल्हारजी गाडेराव यांचा सहभाग विशेषत्वाने पुढे येतो.

🟡मंदिराच्या मंडपातील तीन फुटांहून अधिक उंचीचे शिल्प

वैथीश्वरण मंदिरातील शिल्प हा या संशोधनाचा विशेष आकर्षणाचा भाग आहे. मंदिरासमोरील मंडपातील पश्चिमेकडील खांबावर मल्हारजी गाडेराव यांचे पूर्णाकृती दगडी शिल्प कोरलेले आहे. हे शिल्प तीन फुटांहून अधिक उंचीचे असून त्याच्या वरच्या बाजूला खांबावर त्यांच्या नावाचा शिलालेख कोरलेला असल्याची माहिती संशोधकांनी दिली आहे.

मंदिराच्या वास्तूमध्ये अशा प्रकारे एखाद्या सेनानीचे शिल्प कोरणे हे केवळ व्यक्तिचित्रण नसून, त्या व्यक्तीने मंदिरासाठी केलेल्या कार्याची दगडात नोंद करून ठेवण्याची परंपरा दर्शवते. मल्हारजी गाडेराव यांचे शिल्प आणि त्यासोबतचा शिलालेख यांमुळे मंदिराच्या इतिहासात त्यांचे स्थान अधोरेखित होते.

मंदिराच्या रक्षणकर्ते आणि जीर्णोद्धाराच्या कार्याशी संबंधित व्यक्ती म्हणून गाडेराव घराण्याला या परिसरात आजही मान दिला जात असल्याचे सांगितले जाते. त्यामुळे या शिल्पाला ऐतिहासिक महत्त्वाबरोबरच स्थानिक परंपरेच्या दृष्टीनेही विशेष महत्त्व आहे.

🔴इ.स. १७६७ चा शिलालेख : मंदिराच्या बांधकामांची महत्त्वपूर्ण नोंद

वैथीश्वरण मंदिर परिसरात आढळणाऱ्या दोन शिलालेखांमधून अठराव्या शतकातील मंदिराच्या बांधकामांची माहिती मिळते. हे शिलालेख तंजावरच्या मराठा राजवटीतील धार्मिक कार्य, स्थापत्यकला आणि प्रशासकीय व्यवस्थेचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचे आहेत.

पहिल्या शिलालेखानुसार, शालिवाहन शक १६८९ अर्थात इ.स. १७६७ मध्ये तुलजाजी महाराज यांच्या कारकिर्दीत आणि श्रीमंत मल्हारजी गाडेराव हे सिरकाझी प्रदेशाचा थेट कारभार पाहत असताना मंदिराच्या विविध बांधकामांची पूर्तता करण्यात आली.

या नोंदीत मंदिराचा दुसरा प्राकार अर्थात अंतर्गत प्रांगण, चारही बाजूंच्या संरक्षक भिंती, खांबांचे मार्ग आणि अम्मन देवीच्या गर्भगृहाभोवतालच्या प्रांगणाची बांधणी ग्रॅनाइट दगडात करण्यात आल्याचा उल्लेख आहे. तसेच मंदिराभोवतीच्या तिरुमलिकाईपथी या वास्तुरचनेच्या वरच्या भागातील भिंतीचे कामही पूर्ण करण्यात आल्याची माहिती दिली आहे.

या नोंदीवरून मंदिराच्या बांधकामाचे नियोजन आणि अंमलबजावणी यामध्ये मल्हारजी गाडेराव यांची महत्त्वाची प्रशासकीय भूमिका होती, असे संशोधकांचे म्हणणे आहे.

🟢इ.स. १७७० चा शिलालेख : मंदिराच्या जलकुंडाचे नूतनीकरण

दुसरा शिलालेख शालिवाहन शक १६९२ अर्थात इ.स. १७७० मधील आहे. तुलजाजी महाराज यांच्या राजवटीत आणि मल्हारजी गाडेराव हे सिरकाझी प्रदेशाचा कारभार पाहत असताना मंदिरातील जलकुंडाच्या बांधकामाचे नूतनीकरण करण्यात आल्याची माहिती या शिलालेखात नोंदवण्यात आली आहे.

या नोंदीनुसार, जलकुंडाच्या चारही बाजूंना असलेल्या दगडी पायऱ्या आणि मध्यभागी असलेल्या पायऱ्यांच्या मंडपाचे काम ग्रॅनाइट दगड वापरून पूर्ण करण्यात आले. हे काम धार्मिक सेवाभावनेतून केल्याचेही शिलालेखाच्या आशयातून स्पष्ट होते.

या दोन्ही शिलालेखांमुळे मल्हारजी गाडेराव यांचे कार्य केवळ लष्करी मोहिमांपुरते मर्यादित नव्हते, तर मंदिरांचे बांधकाम, नूतनीकरण आणि धार्मिक वास्तूंच्या व्यवस्थापनातही त्यांचा सहभाग होता, हे अधोरेखित होते.

🟤तंजावरच्या मराठा राजांची मंदिरांना देणगी आणि स्थापत्य योगदान

तंजावरच्या मराठा भोसले राजांनी आपल्या राजवटीत धार्मिक स्थळांना दान दिले, मंदिरांच्या बांधकामांना प्रोत्साहन दिले आणि धार्मिक-सांस्कृतिक परंपरांना आधार दिला. प्रतापसिंह महाराज आणि तुलजाजी महाराज यांच्या काळातील वैथीश्वरण मंदिरातील बांधकामांच्या नोंदी याच परंपरेची साक्ष देतात.

मंदिरातील प्रांगणे, संरक्षक भिंती, खांबांचे मार्ग आणि जलकुंड यांसारख्या सुविधांची निर्मिती ही धार्मिक कार्याबरोबरच स्थापत्यकौशल्य आणि प्रशासनाचीही उदाहरणे आहेत. त्या काळात अशा मोठ्या बांधकामांसाठी दगडांची उपलब्धता, कारागिरांचे नियोजन, आर्थिक तरतूद आणि कामकाजावर देखरेख आवश्यक होती. मल्हारजी गाडेराव यांच्या नावाने नोंदवलेल्या कामांमुळे या व्यवस्थेत मराठा प्रशासकांची भूमिका समजून घेण्यास मदत होते.

वैथीश्वरण मंदिर हे दक्षिण भारतातील प्रसिद्ध नवग्रह मंदिरांपैकी एक असून त्याचा संबंध मंगळ ग्रहाशी जोडला जातो. मंदिराची प्राचीन स्थापत्यरचना, धार्मिक महत्त्व आणि विविध राजवटींच्या योगदानामुळे हे स्थळ ऐतिहासिक अभ्यासासाठीही महत्त्वाचे ठरते.

🟣गाडेराव घराण्याचा दक्षिण भारतातील प्रवास

गाडेराव घराण्याचे मूळ कुळ घाटगे असल्याचे सांगितले जाते. या घराण्याचे पूर्वज कोल्हापूर प्रांतातून शहाजीराजे भोसले यांच्याबरोबर दक्षिण भारतात आले आणि पुढे व्यंकोजीराजे भोसले यांच्या तंजावर दरबारात रुजू झाले, अशी घराण्याची ऐतिहासिक परंपरा आहे.

तंजावर येथील प्रसिद्ध बृहदीश्वर मंदिरातील मराठी शिलालेखांमध्ये गाडेराव घराण्याचे उल्लेख आढळत असल्याचे सांगितले जाते. प्रतापसिंह महाराजांनी तंजावर किल्ल्याची किल्लेदारी मल्हारजी गाडेराव यांच्याकडे सोपवल्याचा उल्लेखही उपलब्ध ऐतिहासिक माहितीत असल्याचे नमूद केले जाते. या नोंदींचा शिलालेखांच्या मूळ वाचनाशी आणि अन्य ऐतिहासिक दस्तऐवजांशी तौलनिक अभ्यास केल्यास घराण्याच्या इतिहासाचे अधिक तपशील स्पष्ट होऊ शकतात.

महाराष्ट्रातून दक्षिण भारतात गेलेल्या मराठा घराण्यांनी अनेक पिढ्यांपर्यंत आपली सांस्कृतिक ओळख जपत स्थानिक समाजजीवनातही योगदान दिले. गाडेराव घराण्याचा इतिहास हा या व्यापक मराठा स्थलांतराचा आणि दक्षिण भारतातील मराठा प्रभावाचा महत्त्वपूर्ण भाग आहे.

🔷 आजही जपली जाते परंपरा

गाडेराव घराण्याचे विद्यमान वंशज विश्वजित गाडेराव हे तमिळनाडूमधील तिरूपनरुत्ती येथे वास्तव्यास असून तमिळनाडू मराठा मंडळाचे अध्यक्ष आहेत. स्थानिक गाव आणि पंचक्रोशीतील धार्मिक कार्यक्रम, वार्षिक यात्रा आणि पालखी उत्सवांच्या नियोजनात गाडेराव घराण्याला आजही मानाचे स्थान असल्याचे सांगितले जाते.

मराठी भाषा, संस्कृती, प्रथा आणि परंपरा जपत तमिळनाडूच्या आध्यात्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनात या घराण्याचे योगदान सुरू आहे. महाराष्ट्रापासून दूर राहूनही आपली ऐतिहासिक ओळख जपणाऱ्या अशा घराण्यांमुळे मराठ्यांचा दक्षिण भारतातील इतिहास केवळ राजकीय घटनांपुरता मर्यादित न राहता सामाजिक आणि सांस्कृतिक पातळीवरही समजून घेता येतो.

🔸मराठी इतिहास संशोधनाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा शोध

मल्हारजी गाडेराव, त्यांचे शिल्प आणि वैथीश्वरण मंदिरातील शिलालेख यांच्याविषयी तमिळ भाषेत यापूर्वी संशोधन प्रकाशित झाले असण्याची शक्यता संशोधकांनी व्यक्त केली आहे. मात्र, या विषयावरील संबंधित संशोधनसाहित्य त्यांना अद्याप उपलब्ध झालेले नाही. त्यामुळे मराठी भाषेत या ऐतिहासिक वारशाची माहिती समोर आणण्याला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे.

या शोधाच्या आधारे पुढील काळात शिलालेखांचे मूळ तमिळ वाचन, त्यांचे अचूक भाषांतर, मंदिराच्या अभिलेखांतील नोंदी, तंजावर दरबारातील कागदपत्रे आणि गाडेराव घराण्याच्या वंशावळीचा तौलनिक अभ्यास होणे आवश्यक आहे. अशा अभ्यासातून मल्हारजी गाडेराव यांच्या कार्याचा कालक्रम, त्यांची प्रशासकीय अधिकारमर्यादा आणि तंजावरच्या मराठा राजवटीतील त्यांचे नेमके स्थान अधिक स्पष्ट होऊ शकते.

साताऱ्यातील कुमार गुरव आणि अनिकेत वाघ या इतिहास अभ्यासकांनी केलेले हे संशोधन महाराष्ट्र आणि तमिळनाडू यांच्यातील ऐतिहासिक संबंधांचा शोध घेण्यासाठी महत्त्वाची दिशा दाखवते. महाराष्ट्राच्या मातीत जन्मलेल्या किंवा मराठा परंपरेशी जोडलेल्या सेनानींनी दक्षिण भारतात उभारलेल्या कार्याचे पुरावे आजही मंदिरांच्या दगडांमध्ये, शिलालेखांमध्ये आणि स्थानिक परंपरांमध्ये जतन झाले आहेत.

वैथीश्वरण मंदिरातील मल्हारजी गाडेराव यांचे शिल्प आणि शिलालेख हे मराठ्यांच्या दक्षिण भारतातील पराक्रमाचे, प्रशासकीय कौशल्याचे आणि धार्मिक योगदानाचे स्मरण करून देणारे ऐतिहासिक दस्तऐवज आहेत. या वारशाचा अधिक सखोल अभ्यास आणि जतन केल्यास मराठ्यांच्या इतिहासातील अनेक दुर्लक्षित पैलू नव्याने उजेडात येऊ शकतात.