भारताच्या अवकाश क्षेत्रात ऐतिहासिक झेप; खासगी कंपनीच्या ‘विक्रम-1’ रॉकेटद्वारे उपग्रहांचे यशस्वी प्रक्षेपण
श्रीहरिकोटा/नवी दिल्ली (प्रतिनिधी – वर्षा चव्हाण)
भारताच्या अवकाश क्षेत्रासाठी आजचा दिवस ऐतिहासिक ठरला. या हैदराबादस्थित खासगी कंपनीने भारतातील पहिले खासगी ऑर्बिटल रॉकेट ‘विक्रम-1’ यशस्वीरित्या प्रक्षेपित करून देशाच्या अवकाश प्रवासात नवा अध्याय लिहिला. श्रीहरिकोटा येथील वरून शनिवारी सकाळी सुमारे ११.३० वाजता हे प्रक्षेपण करण्यात आले. ‘आगमन (Aagaman)’ असे या मोहिमेला नाव देण्यात आले होते.
प्रक्षेपणानंतर रॉकेटने नियोजित सर्व टप्पे यशस्वीरित्या पूर्ण करत उपग्रहांना पृथ्वीपासून सुमारे ४५० किलोमीटर उंचीवरील लो-अर्थ ऑर्बिट (LEO) मध्ये यशस्वीरीत्या स्थापित केले. संपूर्ण मोहिमेवर (इस्रो) च्या वैज्ञानिकांनी बारकाईने लक्ष ठेवले.
🔷खासगी अवकाश क्षेत्रासाठी नवे पर्व
भारत सरकारने २०२० मध्ये अवकाश क्षेत्रात मोठ्या सुधारणा करत खासगी कंपन्यांसाठी दारे खुली केली. त्यानंतर रॉकेट निर्मिती, उपग्रह प्रक्षेपण आणि व्यावसायिक लॉन्च सेवा यामध्ये खासगी उद्योगांना संधी उपलब्ध झाली. त्या धोरणाचा हा सर्वात मोठा आणि यशस्वी परिणाम मानला जात आहे.
स्कायरुट एअरोस्पेसने यापूर्वी २०२२ मध्ये ‘विक्रम-S’ हे सब-ऑर्बिटल रॉकेट प्रक्षेपित केले होते. मात्र त्या मोहिमेत उपग्रह पृथ्वीच्या कक्षेत स्थापित करण्यात आला नव्हता. यावेळी ‘विक्रम-1’ ने ऑर्बिटल मिशन यशस्वी करत भारताच्या खासगी अवकाश उद्योगाची क्षमता जगासमोर सिद्ध केली.
🟡’विक्रम-1’ची वैशिष्ट्ये
‘विक्रम-1’ हे चार टप्प्यांचे (Four-stage) आधुनिक रॉकेट असून त्याची रचना विशेषतः लघु आणि सूक्ष्म उपग्रहांच्या प्रक्षेपणासाठी करण्यात आली आहे.
– पहिल्या तीन टप्प्यांमध्ये घन (Solid) इंधनाचा वापर करण्यात आला आहे.
– चौथ्या टप्प्यात द्रव (Liquid) इंधनावर चालणारे इंजिन बसविण्यात आले आहे.
– हे इंजिन आवश्यकतेनुसार पुन्हा सुरू करता येत असल्याने उपग्रहाला अचूक कक्षेत स्थापित करणे शक्य होते.
– कमी खर्चात आणि जलद गतीने लहान उपग्रहांचे प्रक्षेपण करण्यासाठी हे रॉकेट अत्यंत उपयुक्त मानले जाते.
🟤ऑर्बिटल मिशनचे महत्त्व
सब-ऑर्बिटल आणि ऑर्बिटल रॉकेटमध्ये मूलभूत फरक असतो. सब-ऑर्बिटल रॉकेट अवकाशात जाऊन पुन्हा पृथ्वीवर परत येते, तर ऑर्बिटल रॉकेट उपग्रहाला इतका वेग देते की तो पृथ्वीच्या गुरुत्वाकर्षणाशी संतुलन साधत ठरावीक कक्षेत सतत फिरत राहतो.
त्यामुळे ऑर्बिटल प्रक्षेपणासाठी अत्यंत अचूक तंत्रज्ञान, उच्च वेग, योग्य दिशा आणि अत्यंत सूक्ष्म नियंत्रण आवश्यक असते. ही क्षमता विकसित करणे कोणत्याही देशासाठी तांत्रिकदृष्ट्या मोठी उपलब्धी मानली जाते.
🟢व्यावसायिक अवकाश बाजारपेठेत भारताची दमदार एन्ट्री
‘विक्रम-1’ मोहिमेद्वारे विविध ग्राहकांचे छोटे उपग्रह यशस्वीरित्या कक्षेत पोहोचविण्यात आले. ही विकासात्मक मालिकेतील पहिली मोहीम असून, पुढील काळात स्कायरुट एअरोस्पेस नियमित व्यावसायिक प्रक्षेपण सेवा सुरू करण्याच्या दिशेने वाटचाल करणार आहे.
जगभरात लघु उपग्रहांच्या प्रक्षेपणाची मागणी झपाट्याने वाढत आहे. अशा परिस्थितीत भारतातील खासगी कंपन्यांच्या माध्यमातून कमी खर्चात, विश्वासार्ह आणि वेगवान प्रक्षेपण सेवा उपलब्ध झाल्यास भारताला जागतिक अवकाश बाजारपेठेत मोठी संधी मिळू शकते.
🔶देशासाठी अभिमानाचा क्षण
‘विक्रम-1’चे यश हे केवळ एका खासगी कंपनीचे यश नसून भारताच्या विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि नवउद्योजकतेच्या क्षमतेचे प्रतीक आहे. इस्रोने उभारलेल्या मजबूत पायावर आता खासगी उद्योगही जागतिक स्तरावर झेप घेऊ लागले आहेत. त्यामुळे भारताची अवकाश क्षेत्रातील ताकद अधिक बळकट होण्यास मदत होणार असून, भविष्यात देश जागतिक व्यावसायिक उपग्रह प्रक्षेपण बाजारपेठेत अधिक प्रभावी भूमिका बजावेल, असा विश्वास व्यक्त केला जात आहे.
