मार्मिक, लेख

🌿 बिबट्या🌿

अपनी भाषा में पढ़े! Translate

🌿 बिबट्या🌿

अमळनेर तालुक्यात गेल्या अनेक दिवसांपासून लपंडाव खेळणाऱ्या बिबट्याने अखेर सानेनगर (तांबेपूरा) परिसरात पिंजऱ्यात प्रवेश केला आणि नागरिकांनी सुटकेचा निःश्वास सोडला. जणू काही तालुकाभर फेरफटका मारून, सगळ्यांची झोप उडवून आणि वनविभागाला घाम फोडून साहेब अखेर स्वतःहूनच पिंजऱ्यात दाखल झाले! अर्थात, बिबट्याने हे सगळे मुद्दाम केले की परिस्थितीने त्याला तिथे आणले, हे त्यालाच माहीत. पण त्याच्या या लपंडावामुळे माणसांची मात्र चांगलीच तारांबळ उडाली होती.

कधी एका गावात दर्शन, तर कधी दुसऱ्या शिवारात उपस्थिती! बिबट्या नेमका कुठे आहे, याचा अंदाज बांधणे कठीण झाले होते. त्याच्या आगमनाच्या बातम्या वाऱ्याच्या वेगाने पसरत होत्या. एरवी शेतात जाण्यासाठी सकाळी उठवावे लागणारे मजूर आता बिबट्याच्या भीतीने शेतात जाण्यापूर्वी दहा वेळा विचार करू लागले. काहींच्या मनात प्रश्न असावा, ‘आज शेतात जायचे की बिबट्याला त्याची टेरिटरी वापरायला मोकळी करून द्यायची?’ शेतकरी आधीच निसर्गाच्या लहरीपणाशी दोन हात करत असतो. त्यात या नव्या पाहुण्याची भर पडल्याने शेतीचे गणित आणखीच बिघडले.

अखेर बिबट्या पिंजऱ्यात अडकला आणि नागरिकांनी सुटकेचा निःश्वास सोडला. मात्र, या घटनेनंतर एक महत्त्वाचा प्रश्न उभा राहतो. बिबट्या या परिसरात आलाच का? आणि आला तर याच भागात त्याला स्थिरावण्यासारखी परिस्थिती का निर्माण झाली? या प्रश्नांची चर्चा मात्र फारशी होताना दिसत नाही. बिबट्याला पकडणे महत्त्वाचेच; पण तो मानवी वस्तीजवळ येण्यामागची कारणे समजून घेणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. अन्यथा, आज एक बिबट्या पिंजऱ्यात अडकेल, उद्या दुसरा कुठेतरी दर्शन देईल आणि आपण पुन्हा त्याच भीतीच्या चक्रात अडकू.

अमळनेर तालुका आणि परिसर हा प्रामुख्याने सपाट प्रदेश. डोंगराळ भाग किंवा दाट जंगलाचे मोठे पट्टे येथे मर्यादित आहेत. तरीही गेल्या काही वर्षांत या भागात वन्यप्राण्यांची उपस्थिती वाढल्याचे अनेकांना जाणवते. पूर्वी क्वचित दिसणारे मोर, हरीण, रानडुक्कर आणि नीलगायी आता अनेक ठिकाणी दिसू लागले आहेत. निसर्गाच्या दृष्टीने हा बदल केवळ आनंदाची बाब नाही, तर त्यातून निर्माण होणाऱ्या प्रश्नांकडेही लक्ष देण्याची गरज आहे.

मोराचे दर्शन झाले की आपण लगेच मोबाईल काढतो, फोटो काढतो आणि निसर्गाच्या सौंदर्याची स्तुती करतो. हरीण दिसले की एखाद्या चित्रपटातील दृश्य डोळ्यांसमोर उभे राहते. पण त्याच हरणांनी किंवा नीलगायींनी शेतातील उभे पीक फस्त केले, रानडुकरांनी रातोरात शेताची नासधूस केली, की निसर्गप्रेमाची जागा हतबलता घेते. वन्यप्राण्यांना त्यांची भूक भागवायची असते आणि शेतकऱ्याला आपल्या कुटुंबाचे पोट भरायचे असते. दोघेही आपापल्या जागी निसर्गाच्या व्यवस्थेचा भाग आहेत; पण या दोघांच्या संघर्षात भरडला जातो तो बिचारा शेतकरी!

शेतकरी दिवसभर उन्हातान्हात राबतो, बियाणे पेरतो, खतपाणी करतो, पावसाची वाट पाहतो आणि पिकाला लेकरासारखे जपतो. पीक हाताशी येण्याची वेळ झाली की नीलगाय, हरीण किंवा रानडुकरांची फौज शेतात उतरते. मग शेतकऱ्याची अवस्था अशी होते की, पेरणी त्याची, मशागत त्याची, खर्च त्याचा; पण मेजवानी मात्र दुसऱ्याची! यात विनोदाचा भाग असला तरी त्यामागचे दुःख अगदी खरे आहे.

वन्यप्राण्यांच्या शिकारीवर कायदेशीर निर्बंध आहेत आणि त्यांचे संरक्षण आवश्यकही आहे. मात्र, वन्यजीव संरक्षणाबरोबरच शेतकऱ्यांच्या पिकांचे संरक्षण, नुकसानभरपाई आणि प्रतिबंधात्मक उपाय यांची प्रभावी व्यवस्था असणेही तितकेच गरजेचे आहे. केवळ कायद्याचा धाक दाखवून शेतकऱ्याच्या अडचणी संपत नाहीत. वन्यजीव आणि शेती यांच्यातील संघर्ष कमी करण्यासाठी वनविभाग, कृषी विभाग आणि स्थानिक प्रशासन यांनी एकत्रितपणे काम करणे आवश्यक आहे.

निसर्गात प्रत्येक गोष्टीचा एक हिशेब असतो. जिथे अन्न उपलब्ध असते, तिथे ते खाणारे जीव आकर्षित होतात. एखाद्या परिसरात भक्ष्य मुबलक असेल, पाण्याची उपलब्धता असेल आणि लपण्यासाठी सुरक्षित जागा असेल, तर वन्यप्राणी तिथे वावरू शकतात. अमळनेर परिसरातही वन्यप्राण्यांच्या वाढलेल्या वावरामागे नेमकी कोणती कारणे आहेत, याचा शास्त्रीय अभ्यास होणे गरजेचे आहे. जंगलातील बदल, पाण्याची उपलब्धता, शेतीचे स्वरूप, भक्ष्याची संख्या आणि मानवी वस्तीचा विस्तार अशा अनेक घटकांचा त्यात वाटा असू शकतो.

बिबट्या हा अत्यंत चपळ, सावध आणि परिस्थितीशी जुळवून घेणारा वन्यप्राणी आहे. त्याच्या अंगावरील ठिपके ही केवळ निसर्गाची कलाकुसर नसून, जंगलात लपण्यासाठी मिळालेली नैसर्गिक युक्ती आहे. तो सहसा एकटा राहतो आणि मुख्यतः रात्री किंवा पहाटे सक्रिय असतो. त्याची दृष्टी, ऐकण्याची क्षमता, दबकत हालचाल करण्याची कला आणि झाडावर चढण्याचे कौशल्य विलक्षण असते. जणू निसर्गाने त्याला अंधारात काम करण्यासाठी स्वतंत्र प्रशिक्षणच दिले आहे!

आपल्या हद्दीबाबतही बिबट्या जागरूक असतो. स्वतःचा वावर आणि इतर बिबट्यांना इशारा देण्यासाठी तो गंधाच्या खुणा व ओरखडे वापरतो. त्याची हद्द किती मोठी असेल, हे परिसरातील परिस्थिती, अन्नाची उपलब्धता आणि इतर अनेक घटकांवर अवलंबून असते. म्हणजेच, त्याच्याही जगात हद्दीचे राजकारण असते; फरक एवढाच की, त्यासाठी सभा, ठराव आणि निवडणुका नसतात!

शिकारीच्या बाबतीत बिबट्या संधीसाधू असतो. हरीण, रानडुक्कर, माकडे, कुत्रे आणि परिस्थितीनुसार इतर लहान-मोठे प्राणी त्याचे भक्ष्य होऊ शकतात. तो सावजाच्या जवळ जाण्यासाठी संयमाने दबकत पुढे सरकतो आणि योग्य संधी मिळताच झडप घालतो. काही वेळा तो शिकार सुरक्षित ठिकाणी, अगदी झाडावरही नेतो. त्यामुळे बिबट्या दिसला म्हणजे तो लगेच माणसावर हल्ला करणार, असा निष्कर्ष काढणे चुकीचे आहे. मात्र, तो वन्य आणि सामर्थ्यशाली प्राणी असल्याने त्याच्यापासून सुरक्षित अंतर राखणे अत्यावश्यक आहे.

विशेष म्हणजे, बिबट्याच्या नैसर्गिक अधिवासाजवळ किंवा गावांच्या आसपास कुत्र्यांची उपलब्धता त्याला आकर्षित करू शकते. पण केवळ कुत्री किंवा वन्यप्राण्यांची संख्या हेच त्याच्या आगमनाचे कारण आहे, असे ठामपणे सांगता येणार नाही. यासाठी स्थानिक परिस्थितीचा अभ्यास आवश्यक आहे. वनविभागाने नागरिकांना बिबट्याच्या सवयी, त्याचा वावर, मानवी वस्तीजवळ येण्याची संभाव्य कारणे आणि अशा वेळी घ्यावयाची काळजी याबाबत सातत्याने माहिती दिली पाहिजे.

कारण बिबट्या पिंजऱ्यात अडकल्यानंतर आनंद साजरा करणे स्वाभाविक असले, तरी प्रश्न केवळ एका बिबट्यापुरता मर्यादित नाही. वन्यप्राण्यांचा वावर वाढत असताना नागरिकांनी काय करावे, शेतात काम करणाऱ्यांनी कोणती खबरदारी घ्यावी, रात्रीच्या वेळी जनावरे कशी सुरक्षित ठेवावीत आणि वन्यप्राणी दिसल्यास कोणाला संपर्क करावा, याबाबत स्पष्ट मार्गदर्शन मिळणे गरजेचे आहे. बिबट्या दिसल्यास त्याच्या जवळ जाणे, गर्दी करणे, त्याला घेरणे किंवा स्वतःहून पकडण्याचा प्रयत्न करणे टाळले पाहिजे. अशा वेळी वनविभागाला तातडीने कळवणे हाच सुरक्षित मार्ग आहे.

आपण विकासाच्या नावाखाली निसर्गाकडून सतत काही ना काही घेत असतो. जमीन घेतो, पाणी घेतो, झाडे तोडतो, शेतीचा विस्तार करतो आणि मग वन्यप्राणी मानवी वस्तीजवळ दिसू लागले की त्यांना विचारतो, ‘तुम्ही इथे आलातच कशाला?’ अर्थात, प्रत्येक वन्यप्राण्याच्या आगमनामागे मानवी हस्तक्षेपच कारणीभूत असतो, असे नाही. पण आपल्या विकासाचा निसर्गावर काय परिणाम होतो, याचा विचार करण्याची वेळ नक्कीच आली आहे.

जंगल आणि मानवी वस्ती यांच्यामधली सीमारेषा कागदावर आखता येते; निसर्ग मात्र नकाशा पाहून चालत नाही. त्याला पाणी हवे, अन्न हवे, निवारा हवा आणि जगण्यासाठी योग्य जागा हवी. हे सगळे उपलब्ध असेल तिथे त्याचा वावर असणारच. म्हणून वन्यप्राण्यांना केवळ शत्रू समजून प्रश्न सुटणार नाही, तसेच नागरिकांच्या भीतीकडे दुर्लक्ष करूनही चालणार नाही. वन्यजीवांचे संरक्षण आणि माणसाची सुरक्षितता या दोन्ही गोष्टी एकाच वेळी साध्य करणे, हेच खरे आव्हान आहे.

अमळनेरच्या बिबट्याने अनेक दिवस लपंडाव खेळवला. शेवटी तो पिंजऱ्यात अडकला आणि माणसांनी सुटकेचा श्वास सोडला. पण या घटनेने निसर्गाने आपल्यासमोर एक प्रश्न ठेवला आहे. आपण फक्त बिबट्याला पकडून प्रश्न सोडवणार आहोत, की बिबट्या मानवी वस्तीजवळ का येतो, वन्यप्राण्यांचा वावर का बदलतो आणि शेतकरी व नागरिकांचे नुकसान कसे टाळता येईल, याचाही विचार करणार आहोत?

कारण निसर्गाचे नियम समजून न घेता आपण त्याच्याशी संघर्ष करत राहिलो, तर आज बिबट्या पिंजऱ्यात अडकेल, उद्या दुसरा वन्यप्राणी चर्चेत येईल आणि परवा पुन्हा एखाद्या गावात भीतीचे वातावरण निर्माण होईल.

शेवटी, बिबट्याला पिंजऱ्यात पकडणे ही वनविभागाची कामगिरी असेल; पण माणूस आणि वन्यजीव यांच्यातील संघर्ष कमी करणे, ही संपूर्ण व्यवस्थेची खरी कसोटी आहे.

निसर्ग हा ना माणसाचा शत्रू आहे, ना वन्यप्राणी माणसाचे वैरी आहेत. दोघांनाही जगण्याचा अधिकार आहे. प्रश्न एवढाच की, एकाच पृथ्वीवर राहून एकमेकांसाठी जगण्याची जागा आपण किती शहाणपणाने राखून ठेवतो!

आणि हो, बिबट्याचा लपंडाव संपला असला, तरी निसर्गाने विचारलेला प्रश्न अजूनही पिंजऱ्याबाहेरच आहे!

🌿हिंमत सुर्यवंशी 🌿